The Polish Theosophical Society: History, Ideas, and Related Organizations from the 19th Century to World War II

 Karolina Maria Kotkowska: Polskie Towarzystwo Teozoficzne Historia, idee i organizacje pokrewne od XIX w. do II wojny światowej [The Polish Theosophical Society: History, Ideas, and Related Organizations from the 19th Century to World War II]. Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2025. ISBN: 978-83-233-5628-8

Opis książki

Teozofia w Polsce była czymś więcej niż ruchem ezoterycznym – stanowiła próbę stworzenia nowoczesnej duchowości, łączącej mistykę z praktyką, a poszukiwanie sensu z ideą służby i braterstwa. Książka odkrywa zapomniany świat polskich teozofów – artystów, intelektualistów i reformatorów życia codziennego, którzy na początku XX wieku tworzyli wspólnoty, organizowali wykłady, prowadzili działalność wydawniczą i społeczną. Ich wizja duchowości obejmowała nie tylko przekonania dotyczące niedostrzegalnych gołym okiem warstw rzeczywistości, ale również edukację, wegetarianizm, prawa kobiet, sztukę czy medycynę naturalną. Na podstawie rozproszonych archiwaliów i publikacji autorka rekonstruuje dzieje ruchu teozoficznego w Polsce – od pierwszych salonów okultystycznych i inicjatyw artystycznych po Polskie Towarzystwo Teozoficzne. To opowieść o zapomnianym wymiarze modernizmu, w którym duchowe poszukiwania łączyły się z projektami społecznymi, a ezoteryzm stawał się narzędziem przemiany rzeczywistości.

Badania nad historią nurtów ezoterycznych w kulturze i związanych z nimi społeczności mają już od przynajmniej dwóch dekad ugruntowaną pozycję w świecie akademickim. W Polsce obszar ten również znajduje coraz większe uznanie, choć nadal jest traktowany z pewnym dystansem jako mało istotny i marginalny. Z drugiej strony trudny dostęp do źródeł, ich specyficzny język czy niejednoznaczność interpretacyjna sprawiają, że wkraczanie na ten niepewny grunt łatwo może skończyć się kompromitacją badacza lub brakiem akceptacji ze strony recenzentów. Tylko osoby prawdziwie zafascynowane i zdeterminowane decydują się na rezygnację z bardziej bezpiecznych tematów i poświęcenie swego wysiłku badawczego tej nadal słabo rozpoznanej tradycji w dziejach kultury europejskiej. Do takich właśnie uczonych należy bez wątpienia autorka recenzowanej pracy, dr Karolina Maria Kotkowska. Jej monografia zasługuje na uznanie nie tylko ze względu na pionierski charakter i solidny warsztat badawczy, ale również z powodu ukazania nieznanych wcześniej (lub celowo pomijanych) związków z teozofią wielu wybitnych postaci z kręgów uczonych, poetów, artystów, arystokratów czy późniejszych organizatorów walki zbrojnej podczas II wojny światowej. Książka jest napisana z pasją i przekonaniem, podparta znakomitą orientacją zarówno w starszej, jak i najnowszej literaturze przedmiotu, polskiej i światowej. Autorka wykorzystała chyba wszystkie możliwe źródła drukowane (w tym gazety codzienne), niekiedy zachowane w pojedynczych egzemplarzach, ale na największe uznanie zasługuje niebywały wręcz zakres kwerend archiwalnych. Dotarcie do archiwów Towarzystwa Teozoficznego w Indiach, USA i Wielkiej Brytanii (już dzisiaj niedostępnego dla zewnętrznych badaczy) pozwoliło jej na zestawienie wykazu polskich członków Towarzystwa i odkrycie wielu nieznanych wcześniej nazwisk.

Z recenzji dr. hab. Rafała Prinke

Dzięki tej pracy liczne nierozwiązane dotąd wątki, odnoszące się do polskiej przedwojennej teozofii, zostały skrupulatnie rozsupłane, a wiele z nich zyskało pogłębione, ale i nowe interpretacje. Sieć wzajemnych powiązań pomiędzy członkami grup, ideami i konkretnymi projektami teozofów różnych frakcji oraz członków innych ugrupowań ezoterycznych została przez autorkę zrekonstruowana bardzo przekonująco i z właściwym, rzetelnym odniesieniem do źródeł. Struktura książki jest przejrzysta i logiczna, dobrze prowadzi czytelnika zarówno zorientowanego w niuansach polskiego przedwojennego ezoteryzmu, jak i dopiero wkraczającego na tę niełatwą, acz fascynującą drogę. Autorka nie tylko przedstawia, analizuje i interpretuje wydarzenia, zajmująco łącząc je z teozoficznymi ideami, lecz także barwnie charakteryzuje etapy samego procesu badawczego. Czytelnik zostaje tym sposobem skutecznie włączony w proces badawczy i zainspirowany. To bardzo dobry przykład książki wyrastającej z autentycznej pasji badawczej.

Z recenzji prof. dr hab. Moniki Rzeczyckiej

O Autorce

Dr Karolina Maria Kotkowska jest absolwentką filozofii, etnologii, pedagogiki oraz socjologii. Pracuje na stanowisku adiunkta badawczego w dyscyplinie nauk o kulturze i religii w Katedrze Porównawczych Studiów Cywilizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego. W swoich interdyscyplinarnych badaniach koncentruje się na marginesach kultury, ruchach alternatywnych, kontrowersyjnych ideach – szczególnie tych o charakterze ezoterycznym i religijnym. W perspektywie historii intelektualnej bada nowe ruchy religijne i ezoteryzm oraz ich rolę w kształtowaniu różnych zjawisk kulturowych. Jest autorką ponad 30 artykułów naukowych, m.in. w „Aries: Journal for the Study of Western Esotericism” czy „Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions”, a także współredaktorką kilku monografii, w tym Studia ezoteryczne. Wątki polskie (2016), Czarownice. Studia z kulturowej historii fenomenu (2017) lub Studies on Western Esotericism in Central and Eastern Europe (2019).