Anna Horeczy: Recepcja włoskiej kultury intelektualnej w krakowskim środowisku uniwersyteckim w II poł. XIV i w I poł. XV wieku [Reception of Italian Intellectual Culture in the Cracow University Milieu in the second half of the 14th-first half of the 15th Centuries]. Warszawa: IH PAN 2021. ISBN 978-83-65880-86-4

 

Książka przedstawia zagadnienie recepcji włoskiej kultury intelektualnej, ze szczególnym uwzględnieniem nowej humanistycznej retoryki, w szeroko pojętym krakowskim środowisku uniwersyteckim w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV w. Omówione zostały wybrane kwestie związane z procesem recepcji kultury – grupa Polaków studiujących we Włoszech jako pośredników tegoż zjawiska, manuskrypty wywodzące się od hipotetycznego rękopisu Jana z Ludziska zawierającego włoską kolekcję retoryczną przywiezioną z Padwy jako nośniki, a także obecność dzieł wybitnego humanisty florenckiego Leonarda Bruniego w Krakowie jako miernik zasięgu humanistycznych wpływów. Recepcja kultury ukazana została jako zjawisko złożone, uwarunkowane wieloma czynnikami, którego nie można uchwycić jedynie za pomocą prostych kwestionariuszy i tradycyjnych metod badawczych, takich jak statystyczno-propozopograficzna czy ujęć o charakterze katalogowym.

Anna Horeczy – absolwentka historii i italianistyki na Uniwersytecie Warszawskim, adiunkt w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Zainteresowania badawcze obejmują recepcję włoskiej kultury intelektualnej w środowisku krakowskim od XIV do XVI w.

Spis treści

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

Rozdział 1. Studia Polaków na uniwersytetach włoskich

w drugiej połowie XIV i w pierwszej połowie XV w. . . . . . . . 19

Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

Metoda badań i źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

Organizacja i program studiów prawniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

Kalendarz akademicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

Organizacja nauczania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

Polacy studiujący na uniwersytetach włoskich . . . . . . . . . . . . . . . . 47

Paweł Włodkowic a włoska formacja prawnicza . . . . . . . . . . . . . . 103

Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

Rozdział 2. Recepcja włoskich tekstów retorycznych

w środowisku krakowskim w XV w. Rękopis BJ 126 . . . . . . . . 117

Jan z Ludziska – ojciec humanistycznej retoryki w Krakowie? . . . . . . 117

Krótka biografia, studia i pobyt we Włoszech Jana z Ludziska . . . . . . 120

Studia retoryczne Jana z Ludziska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

Rękopis BJ 126 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131

Formularze retoryczne, antologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132

Rękopis BJ 126 i jego struktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134

Teksty retoryczne w BJ 126 znane z rękopisów europejskich . . . . . . . 148

„Bestsellery” humanistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148

Rękopis BJ 126 a podobne do niego rękopisy niekrakowskie . . . . . 154

Humanistyczne „bestsellery” padewskie nieobecne w BJ 126 . . . . . 159

Mniej popularne teksty retoryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160

Teksty znane tylko z BJ 126 i rękopisów krakowskich . . . . . . . . . 162

Rękopisy krakowskie z tekstami z włoskiej kolekcji retorycznej z BJ 126 . . 168

Rękopis Oss. 601 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

Rękopis Czart. 1242 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

Rękopis BJ 42 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

Rękopis BJ 173 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198

Rękopis BJ 2232 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203

Rękopis BOZ 896 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206

Rękopis BJ 2038 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209

Rękopisy zależne i niezależne od BJ 126 – podsumowanie . . . . . . . . . 214

Grupa rękopisów z listem Sicca Polentona . . . . . . . . . . . . . . . 214

Rękopis BJ 2232 – filiacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227

Rękopis BJ 2038 – filiacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233

Próba rekonstrukcji hipotetycznego rękopisu Jana z Ludziska i jego

losów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236

Najbardziej popularne w środowisku krakowskim teksty z kolekcji

retorycznej z rękopisu BJ 126 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239

Teksty z kolekcji włoskiej występujące w BJ 126 wykorzystane przez Jana

z Ludziska i Piotra Gaszowca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245

Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248

Rozdział 3. Recepcja dzieł Leonarda Bruniego w środowisku

krakowskim w XV w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

Chronologia recepcji dzieł Leonarda Bruniego w środowisku krakowskim

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Rękopisy jako nośniki dzieł Bruniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Rodzaje rękopisów z dziełami Bruniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280

Rękopisy formularzowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281

Rękopisy – miscellanea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288

Antologie humanistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295

Varia historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304

Antologia filozoficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 

Zależności filiacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306

Popularność tekstów Bruniego w środowisku krakowskim na tle

europejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312

Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328

Teksty przypisywane Bruniemu w rękopisach krakowskich . . . . . . . . 329

Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336

Aneks A. Wykaz Polaków studiujących na uniwersytetach

włoskich w drugiej połowie XIV i w pierwszej połowie XV w. . . 342

Aneks B. Zawartość rękopisu BJ 126 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370

Aneks C. Zestawienie rękopisów europejskich z tekstami

retorycznymi zawartymi w BJ 126, a napisanymi przez

autorów związanych ze środowiskiem padewsko-weneckim . . . 377

Aneks D. Teksty z BJ 126 wykorzystane w mowach Jana

z Ludziska i Piotra Gaszowca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386

Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391

Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435

Spis tabel i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439

Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441

Kerstin Geßner: Die Vermessung des Kosmos. Zur geometrischen Konstruktion von urbanem Raum im europäischen Mittelalter. Wien, Köln, Weimar: Böhlau 2020. ISBN: 978-3-412-51696-3

Die Vermessung des Kosmos

Auf der Suche nach den Wurzeln einer organisierten Raumordnung im europäischen Städtewesen widmet sich dieses Buch dem kontrovers diskutierten Zusammenhang von Geometrie und Stadtplanung im Mittelalter. Vor dem Hintergrund der neuplatonisch-christlichen Kosmologie wird dabei die praktische Umsetzung klassischer geometrischer Konstruktionen mittels mittelalterlicher Vermessungstechnik im Stadtentwurf ausführlich diskutiert. Exemplarisch illustriert wird dies anhand einer Analyse von zwölf Stadtgrundrissen, deren Wehr- und Sakraltopographie nicht nur die chiffrierte Verflechtung urbaner Raumorganisation mit mittelalterlicher Ikonographie, Astronomie und Geodäsie offenbart, sondern auch den symbolischen Stellenwert einer irrationalen Proportion, die bis heute unter der Bezeichnung Goldener Schnitt bekannt ist.

Kerstin Geßner

Kerstin Geßner ist Mittelalterarchäologin und promovierte Historikerin und arbeitet als freiberufliche Kulturwissenschaftlerin, Kuratorin und Autorin in Berlin.

URL: https://www.vandenhoeck-ruprecht-verlage.com/themen-entdecken/geschichte/geschichte-des-mittelalters/53722/die-vermessung-des-kosmos?c=1532

Saskia Metan: Wissen über das östliche Europa im Transfer Edition, Übersetzung und Rezeption des „Tractatus de duabus Sarmatiis“ (1517). Böhlau Verlag Köln 2019, ISBN: 978-3-412-50022-1

Wissen über das östliche Europa im Transfer

Der 1517 gedruckte „Tractatus de duabus Sarmatiis“ des Krakauer Gelehrten Maciej z Miechowa beschrieb das östliche Europa zwischen Weichsel und Kaspischem Meer, von antiken Autoren Sarmatien genannt, erstmals quellenkritisch und realitätsnah. Zahlreiche Auflagen sowie Übersetzungen ins Polnische, Deutsche, Italienische und Niederländische belegen die Relevanz des Werkes im frühneuzeitlichen Raumdiskurs. Die philologisch-kulturwissenschaftliche Studie erschließt die Edition, Übersetzung und Rezeption des „Tractatus“, rekonstruiert seine Zirkulation im Europa des 16. und 17. Jahrhunderts und analysiert, wie das Zusammenspiel von raumzeitlichem, editorischem und sprachlichem Transfer zu Modifikationen des Wissens über „Sarmatien“ führte.

Saskia Metan ist Wissenschaftliche Mitarbeiterin am Institut für Slavistik der TU Dresden.

Download Leseprobe